ประเพณีผีตาโขน ประวัติหน้ากากผีเมืองเลย กับเสน่ห์งานบุญใหญ่ด่านซ้าย

ประเพณีผีตาโขน เป็นงานดังของอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย พูดชื่อขึ้นมา หลายคนนึกถึงหน้ากากผีสีจัด ตาโต จมูกยาว ชุดผ้าหลากสี เสียงดนตรีพื้นบ้าน กับขบวนแห่กลางเมืองทันที รอบนี้ myhorathai ขอเล่าแบบอ่านง่ายว่า งานนี้มี ที่มาของชื่อ อย่างไร ต้นกำเนิด เกี่ยวกับเรื่องไหน เอกลักษณ์ของ หน้ากากผีตาโขน มีอะไรน่าสนใจ แล้วทำไม ประเพณี นี้ถึงยังเป็นภาพจำสำคัญของจังหวัดเลยมาจนปัจจุบัน

สิ่งแรกควรรู้คือ ผีตาโขน ไม่ใช่งานผีแบบหลอกคนเล่น ๆ แต่เป็นส่วนหนึ่งของ งานบุญหลวง ในอำเภอด่านซ้าย ซึ่งผูกกับบุญพระเวส มหาเวสสันดรชาดก พิธีกรรมท้องถิ่น รวมถึงความสนุกแบบชาวบ้าน ผู้เล่นสวมหน้ากาก ออกเดินขบวน เต้นหยอกล้อคนดู ทำให้บรรยากาศมีทั้งความขลัง ความม่วน ความเป็นกันเองในเวลาเดียวกัน ประเพณีบุญหลวง กับการละเล่น ผีตาโขน ได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกภูมิปัญญาทางวัฒนธรรมของชาติในปี พ.ศ. 2556 ด้วย

ผีตาโขนมาจากคำไหน ทำไมชื่อฟังแปลกจนจำง่าย

ชื่อผีตาโขนมีคำอธิบายอยู่หลายทาง ทางหนึ่งเล่ากันว่าเดิมมาจากคำว่า “ผีตามคน” หมายถึงผีป่าซึ่งตามขบวนพระเวสสันดรกลับเข้าเมือง อีกทางหนึ่งก็พูดถึงภาพของผีหน้าตาแปลก ตาโต ขอบตาเด่น จนกลายเป็นชื่อเรียกเฉพาะของงานนี้ไปในที่สุด ราชบัณฑิตยสภาอธิบายว่า ผีตาโขนหรือผีตามคนมีที่มาจากเรื่องเวสสันดรชาดก ตอนพระเวสสันดรเสด็จออกจากป่ากลับพระนคร แล้วมีบรรดาผีป่าติดตามมาส่ง

พอชื่อถูกพูดต่อกันนานเข้า เสียงเรียกก็กลายเป็น “ผีตาโขน” แบบทุกวันนี้ เสน่ห์อยู่ตรงชื่อดูแปลก หูจำง่าย แถมเข้ากับหน้ากากในขบวนพอดี เพราะแค่มองตาโต ๆ จมูกยาว ๆ ก็รู้ทันทีว่านี่คืองานของด่านซ้าย ไม่ใช่หน้ากากผีจากถิ่นอื่น

ต้นกำเนิดผูกกับพระเวสสันดร ไม่ใช่แค่งานแต่งผีเดินเล่น

ต้นกำเนิด ของประเพณีนี้เกี่ยวข้องกับมหาเวสสันดรชาดก เรื่องสำคัญในพุทธศาสนา เล่าถึงพระเวสสันดรผู้มีใจบริจาคทานอย่างยิ่ง เมื่อถึงช่วงกลับเข้าเมือง ผู้คนก็ออกมาต้อนรับ ส่วนผีป่า สัตว์ป่า รวมถึงสิ่งลี้ลับในป่าก็ถูกเล่าว่าตามมาส่งด้วยความอาลัย ตรงนี้กลายเป็นรากเรื่องของขบวนผีในงานบุญ

พอเรื่องชาดกมาเจอกับวิถีชาวบ้านด่านซ้าย งานบุญจึงไม่ได้มีแค่พิธีสงบ ๆ ในวัด แต่มีสีสันของขบวนแห่ หน้ากาก ดนตรี การเต้น การหยอกล้อ ผู้เฒ่า เด็ก วัยรุ่น ช่างทำหน้ากาก คนตีดนตรี แม่ค้า คนดูริมทาง ทุกฝ่ายมีส่วนร่วมหมด งานเลยไม่แห้ง ไม่ไกลตัว แล้วกลายเป็นประเพณีที่คนทั้งเมืองรอคอยทุกปี

หน้ากากหวดนึ่งข้าวกับกาบมะพร้าว ของบ้าน ๆ กลายเป็นเอกลักษณ์ระดับประเทศ

จุดจำแรงสุดของงานนี้คือ หน้ากาก ผีตาโขนแบบดั้งเดิมทำจากวัสดุใกล้ตัว เช่น หวดนึ่งข้าวเหนียวใช้ครอบหัว กาบมะพร้าวทำเป็นส่วนหน้า ไม้ไผ่เสริมจมูก จากนั้นลงสี เขียนตา วาดลวดลายให้ดูทั้งน่ากลัว ทั้งตลกในคราวเดียวกัน ททท. ระบุว่า หน้ากากผีตาโขน มีวัสดุพื้นบ้านเป็นส่วนสำคัญ เช่น หวดนึ่งข้าวกับกาบมะพร้าว จนกลายเป็นงานศิลป์ประจำท้องถิ่นด่านซ้าย

หน้ากากสมัยก่อนอาจไม่ได้เนียนเหมือนของประกวดในปัจจุบัน แต่มีเสน่ห์ตรงความดิบ ความทำมือ ความกล้าระบายสีแบบไม่กลัวหลุดกรอบ พองานเริ่มดังมากขึ้น ลวดลายก็ละเอียดกว่าเดิม มีการประกวด มีของฝาก มีการสอนทำหน้ากาก แต่ใจกลางของงานยังเหมือนเดิม คือชาวบ้านหยิบของธรรมดามาทำให้กลายเป็นสัญลักษณ์ของเมืองเลยได้อย่างน่าจำ

ชุดสีสด เสียงกระดิ่ง ท่าเต้นกวน ๆ ทำให้งานนี้ไม่เหมือนงานบุญทั่วไป

ผีตาโขนจะเด่นแค่หน้ากากอย่างเดียวคงไม่พอ ชุดกับท่าทางก็สำคัญมาก ผู้เล่นมักใส่เสื้อผ้าสีสด ใช้เศษผ้าเย็บต่อกัน ถือดาบไม้ กระดิ่ง กระพรวน อุปกรณ์หยอกล้อในขบวน พอเดินพร้อมเสียงดนตรีพื้นบ้าน ภาพเลยออกมามีชีวิต ไม่ใช่ขบวนแห่เรียบร้อยแบบทางการ

ความสนุกของผีตาโขนคือผีในงานไม่ได้ทำตัวน่ากลัวตลอดเวลา หลายตัวเต้นกวน ๆ แหย่คนดู เล่นกับเด็ก ทำท่าทะเล้นจนคนริมทางหัวเราะ เด็กบางคนกลัวนิดหน่อย แต่ก็ยังอยากดูต่อ ผู้ใหญ่เองก็ชอบ เพราะมันเป็นความหลอนแบบสนุก ไม่ใช่ความสยองแบบต้องหนี

งานบุญหลวงเมืองด่านซ้าย ทำไมคนอยากไปเห็นของจริงสักครั้ง

ประเพณีผีตาโขนดังเพราะภาพจำชัดมาก แค่เห็นหน้ากากสีสดกับขบวนแห่ก็รู้ว่าเป็นงานของจังหวัดเลย แต่สิ่งทำให้น่าไปกว่านั้นคือบรรยากาศจริงในพื้นที่ ด่านซ้ายไม่ได้จัดงานแบบโชว์นักท่องเที่ยวอย่างเดียว เพราะชาวบ้านยังผูกงานนี้กับบุญหลวง วัดโพนชัย พระธาตุศรีสองรัก ขบวนแห่ การละเล่น พิธีกรรม รวมถึงความภูมิใจของชุมชน

คนไปเที่ยวจะได้เห็นทั้งความคึกคักตามถนน เสียงดนตรี ผู้เล่นแต่งตัวเต็มยศ ร้านค้า ของฝาก หน้ากากแขวนขายตามทาง แล้วก็พิธีกรรมในฝั่งงานบุญ งานจึงมีหลายรส ไม่ได้มีแค่ถ่ายรูปกับผีตาโขนแล้วกลับ แต่ยังได้เข้าใจว่าทำไมชาวด่านซ้ายถึงรักษาประเพณีนี้ไว้อย่างจริงจัง

จากหน้ากากผีพื้นบ้าน สู่สัญลักษณ์ของจังหวัดเลย

ทุกวันนี้ผีตาโขนกลายเป็นหนึ่งในภาพจำของจังหวัดเลยไปแล้ว เห็นหน้ากากก็คิดถึงด่านซ้าย เห็นจมูกยาวกับสีจัดก็รู้ว่าเป็นงานนี้ทันที สื่อท่องเที่ยว งานวัฒนธรรม ของฝาก เสื้อผ้า ภาพวาด ของตกแต่ง ต่างหยิบหน้ากากผีตาโขนไปใช้เป็นสัญลักษณ์อยู่บ่อยครั้ง

สิ่งน่าสนใจคือ ถึงงานจะดังขึ้นมาก แต่ชาวบ้านยังพยายามเก็บรากเดิมไว้ ทั้งรูปแบบหน้ากาก ความสัมพันธ์กับงานบุญ การสืบฝีมือทำหน้ากากให้คนรุ่นใหม่ รวมถึงการเล่าประวัติให้คนมาเที่ยวเข้าใจ ไม่ใช่ปล่อยให้เหลือแค่คอสตูมสีสวยกลางขบวนแห่

สรุป ประเพณีผีตาโขนคือหน้ากากผีแห่งงานบุญใหญ่ ไม่ใช่แค่เทศกาลถ่ายรูป

ประเพณีผีตาโขน มีเสน่ห์ตรงการรวมหลายอย่างไว้ด้วยกัน ทั้งประวัติจากมหาเวสสันดรชาดก ที่มาของชื่อ ผีตามคน ต้นกำเนิดจากงานบุญหลวง เอกลักษณ์ หน้ากากหวดนึ่งข้าว กับ กาบมะพร้าว ชุดสีสด เสียงดนตรี ขบวนแห่ ความสนุกของคนในชุมชน รวมถึงความศรัทธาแบบพื้นบ้านของชาวด่านซ้าย

ถ้าอ่านแบบเว็บความรู้ งานนี้น่าสนใจมาก เพราะไม่ได้มีดีแค่ภาพผีตาโตจมูกยาว แต่เป็นประเพณีซึ่งทำให้เห็นฝีมือชาวบ้าน ความคิดสร้างสรรค์ ความเชื่อทางพุทธศาสนา กับพลังของชุมชนในจังหวัดเลยได้ชัด ใครเห็นแค่รูปอาจคิดว่างานนี้มีไว้ถ่ายรูปสนุก ๆ แต่พอรู้เบื้องหลังแล้วจะเข้าใจว่า ทำไมผีตาโขนถึงอยู่ในใจคนไทยมานานขนาดนี้