ประเพณีสารทเดือนสิบ งานบุญใหญ่ปักษ์ใต้ ทำไมลูกหลานต้องกลับบ้าน

ประเพณีสารทเดือนสิบ เป็นงานบุญสำคัญของชาวใต้ โดยเฉพาะ นครศรีธรรมราช หลายบ้านรอช่วงนี้เพื่อทำบุญอุทิศให้บรรพบุรุษ จัดหมรับ เตรียมขนมเดือนสิบ แล้วกลับไปวัดพร้อมญาติพี่น้อง myhorathai ขอเล่าแบบอ่านง่ายว่า งานนี้มี ที่มาของชื่อ อย่างไร ต้นกำเนิด มาจากความเชื่อแบบไหน จุดเด่นอยู่ตรงไหน ทำไม ลูกหลานปักษ์ใต้ จำนวนมากยังให้ความสำคัญมาจนถึงปัจจุบัน

ช่วงเดือนสิบตามจันทรคติ ชาวบ้านเชื่อกันว่าญาติผู้ล่วงลับ โดยเฉพาะผู้กลายเป็นเปรต จะได้รับโอกาส กลับมารับส่วนบุญจากลูกหลาน จึงเกิดการทำบุญรับตายาย ส่งตายาย ยกหมรับ ชิงเปรต กับการเตรียมของกิน ของใช้ไปถวายพระ งานนี้เลยไม่ใช่แค่พิธีในวัด แต่เป็นวันรวมญาติ ของหลายครอบครัวใต้ด้วย

ที่มาของชื่อสารทเดือนสิบ ฟังดูเรียบ แต่ข้างในมีเรื่องบุญใหญ่ของลูกหลาน

คำว่า “สารท” ใช้เรียกช่วงทำบุญตามฤดูกาล ส่วน “เดือนสิบ” หมายถึง เดือนสิบตามปฏิทินจันทรคติไทย พอรวมกันแล้ว จึงหมายถึงงานบุญ ในช่วงเดือนสิบ ชาวใต้บางพื้นที่เรียก “ทำบุญเดือนสิบ” เพราะใจกลางของงานอยู่ตรงการอุทิศส่วนกุศลให้บรรพบุรุษ ไม่ใช่เพียงงานเทศกาลกินขนมตามฤดูกาล

ชื่อของงานจึงตรงไปตรงมา แต่กินความกว้างมาก เพราะมีทั้ง ความกตัญญู ความเชื่อ เรื่องภพภูมิ การทำบุญ ให้ผู้ล่วงลับ กับการรักษาสายสัมพันธ์ ในครอบครัว คนใต้จำนวนมาก จำงานนี้จากบรรยากาศบ้าน วัด ตลาดขนม เสียงญาติคุยกัน รวมถึง ภาพหมรับใบใหญ่ซึ่งเตรียมไว้ไปวัด

ต้นกำเนิดสารทเดือนสิบ จากพิธีทำบุญให้บรรพบุรุษ สู่ประเพณีใหญ่ของภาคใต้

รากความเชื่อของงานนี้ เกี่ยวข้องกับ ธรรมเนียมทำบุญอุทิศ ให้ผู้ล่วงลับ มีการอธิบายว่า พัฒนามาจากพิธี ศราทธะ กับ พิธีเปตพลี ในศาสนาฮินดู ก่อนกลมกลืนเข้ากับพุทธศาสนาในสังคมไทย จนกลายเป็นงานบุญแบบชาวบ้านภาคใต้ จุดสำคัญอยู่ตรงการแสดงความกตัญญูต่อพ่อแม่ ปู่ย่า ตายาย ญาติพี่น้องซึ่งจากไปแล้ว

ในความเชื่อพื้นบ้าน ช่วงแรม 1 ค่ำ เดือนสิบ เรียกกันว่าบุญรับตายาย เพราะเชื่อว่าเปรตญาติกลับมารอรับส่วนกุศล ส่วนวันแรม 15 ค่ำ เดือนสิบเป็นบุญส่งตายาย ลูกหลานจึงทำบุญอีกครั้งเพื่อส่งดวงวิญญาณกลับไปตามคติความเชื่อเดิม เรื่องนี้ทำให้สารทเดือนสิบมีจังหวะพิธีชัดเจน ไม่ได้จัดแบบวันเดียวจบในหลายพื้นที่

หมรับเดือนสิบ ของใส่พานไม่ได้จัดเอาสวย แต่มีความหมายทุกชิ้น

คำว่า “หมรับ” คือสำรับของกินของใช้ซึ่งจัดไปถวายพระ แล้วอุทิศบุญให้บรรพบุรุษ ข้างในมักมีข้าวสาร อาหารแห้ง ผลไม้ ขนมเดือนสิบ ของใช้จำเป็น จัดใส่ภาชนะให้ดูเป็นชุด บางบ้านทำอย่างเรียบง่าย บางครอบครัวจัดเต็มจนดูสวยงามมาก เพราะถือว่าเป็นของฝากถึงญาติผู้ล่วงลับ

หมรับ จึงเป็นหัวใจของงานมากกว่าของประดับ ข้าวของแต่ละอย่างแทนความห่วงใยของลูกหลาน เหมือนเตรียมเสบียงให้บรรพบุรุษตามความเชื่อ ช่วงนี้ตลาดในหลายจังหวัดใต้จะคึกคักเป็นพิเศษ เพราะคนออกมาซื้อขนมลา ขนมพอง ขนมกง ขนมดีซำ ขนมบ้า พร้อมของใช้สำหรับจัดหมรับ

เอกลักษณ์ของสารทเดือนสิบ อยู่ตรงขนม หมรับ กับพิธีชิงเปรต

ถ้าพูดถึงเอกลักษณ์ของงานนี้ ขนมเดือนสิบต้องมาก่อน เพราะแต่ละชนิดมีความหมายเฉพาะ ขนมลาแทนเครื่องนุ่งห่ม ขนมพองแทนแพข้ามห้วงน้ำ ขนมกงแทนเครื่องประดับ ขนมดีซำแทนเงินตรา ขนมบ้าแทนลูกสะบ้าสำหรับผู้ล่วงลับใช้เล่นตามคติเดิม ขนมเหล่านี้เก็บได้นาน เหมาะกับการนำไปถวายพระในช่วงเข้าพรรษา

อีกภาพจำคือ “ชิงเปรต” หลังจากตั้งเปรตวางอาหารไว้ให้ดวงวิญญาณตามความเชื่อ ชาวบ้านจะเข้าไปหยิบของกันอย่างคึกคัก หลายคนมองเป็นช่วงสนุกของงาน แต่ความหมายเก่าคือการแบ่งของจากพิธีให้คนในชุมชนได้รับกิน เกิดบรรยากาศครื้นเครงหลังทำบุญ ไม่ได้มีไว้เพื่อความวุ่นวายอย่างเดียว

ทำไมสารทเดือนสิบยังสำคัญกับคนใต้

เสน่ห์ของงานนี้อยู่ตรงความเป็นครอบครัว คนไกลบ้านมักหาเวลากลับถิ่นเดิม ไปวัดกับพ่อแม่ ญาติผู้ใหญ่ ช่วยกันซื้อของ จัดหมรับ ทำขนม ไหว้บรรพบุรุษ แล้วคุยกันหลังเสร็จพิธี สำหรับหลายบ้าน นี่คือช่วงเวลาได้กลับไปเจอญาติหลังจากต่างคนต่างทำงานอยู่คนละจังหวัด

อีกด้านหนึ่ง งานนี้ยังช่วยให้เด็กกับคนรุ่นใหม่รู้จักรากของตัวเอง เด็กหลายคนจำได้จากขนมลาในตลาด เสียงคนพูดเรื่องรับตายาย ภาพหมรับวางเต็มวัด บรรยากาศชิงเปรตแบบสนุก ๆ พอโตขึ้น ภาพเหล่านี้กลายเป็นความทรงจำเกี่ยวกับบ้านเกิดโดยไม่ต้องอธิบายยาว

สรุป ประเพณีสารทเดือนสิบคือบุญของลูกหลาน ไม่ใช่แค่งานเทศกาลขนมใต้

ประเพณีสารทเดือนสิบ มีทั้งประวัติ ความเชื่อ พิธีกรรม อาหารพื้นบ้าน กับสายสัมพันธ์ของครอบครัวอยู่ในงานเดียว ชื่อที่ผูกกับเดือนสิบตามจันทรคติ ต้นกำเนิดโยงกับการทำบุญให้บรรพบุรุษ ส่วนเอกลักษณ์เด่นเห็นชัดได้จาก หมรับ ขนมเดือนสิบ บุญรับตายาย บุญส่งตายาย รวมถึงพิธีชิงเปรต ที่ทำให้หลายคนจดจำได้ดี

โดยงานนี้น่าสนใจเพราะเป็นประเพณีที่ยังดูมีความเชื่อหนักแน่นในชุมชน ให้ลูกหลานยังกลับบ้าน วัดยังคึกคัก ตลาดยังเต็มไปด้วยขนมเฉพาะฤดูกาล ผู้ใหญ่ยังเล่าเรื่องตายายให้เด็กฟังอยู่เสมอ สารทเดือนสิบจึงไม่ใช่แค่เรื่องเก่าในตำรา แต่เป็นวันสำคัญซึ่งทำให้คนใต้ได้ทำบุญ รำลึกถึงบรรพบุรุษ แล้วกลับมาเจอหน้ากันในครอบครัวอีกครั้งนั่นเอง